„Koleje Śląskie na torach historii” – wyjątkowa monografia już w sprzedaży

Z okazji 15-lecia Kolei Śląskich ukazała się monografia „Koleje Śląskie na torach historii” autorstwa uznanych badaczy dziejów kolei – Dawida Kellera i Marcina Jarząbka. To blisko 600 stron, prawie 300 unikatowych zdjęć i grafik, a także tabele, wykresy i ciekawostki ze świata kolei. Książka jest już dostępna w sprzedaży wyłącznie w Centrum Obsługi Pasażera Kolei Śląskich na dworcu w Katowicach w cenie 149,99 zł. Jesienią zaplanowano także trzy wyjątkowe spotkania autorskie.

Przygotowana przez dr. Marcina Jarząbka i dr. Dawida Kellera publikacja przedstawia dzieje kolei na Górnym Śląsku oraz obszarach wchodzących w skład współczesnego województwa śląskiego – od XIX-wiecznych początków aż po współczesność.

Kolej jako mikrokosmos

Głównym zamysłem autorów było ukazanie kolei nie tylko poprzez pryzmat infrastruktury czy taboru, lecz przede wszystkim jako mikrokosmosu powiązań między techniką, ludźmi a życiem otaczającego świata. Opowieść skupia się na uwarunkowaniach społecznych, gospodarczych i kulturowych oraz na konkretnych postaciach i wydarzeniach kształtujących wyjątkowy regionalny etos kolejarza.

Trzy spotkania autorskie w najbliższych tygodniach

Przy okazji premiery książki zaplanowano trzy spotkania autorskie. Pierwsze z nich odbędzie się we wtorek, 27 października 2026 r. o godz. 18:00 w sali Parnassos Biblioteki Śląskiej w Katowicach, a rozmowę z autorami poprowadzi prof. Ryszard Kaczmarek. Drugie spotkanie zaplanowano na czwartek, 29 października o godz. 18:00 w Stacji Muzeum w Warszawie, pod przewodnictwem dr. hab. Andrzeja Zawistowskiego. Trzecie odbędzie się 7 listopada o godz. 17:00 podczas Śląskich Targów Książki w Międzynarodowym Centrum Kongresowym w Katowicach (6–8 listopada). Spotkanie to poprowadzi senator Halina Bieda.

22 maja 1842 r., po kilkuletnich staraniach i paru wcześniejszych projektach pierwszy oficjalny pociąg Kolei Górnośląskiej pokonał odcinek z Wrocławia do Oławy. Rok później tory dotarły już na Górny Śląsk do Opola, a w 1845 r. linię przedłużono do górnośląskich miejscowości górniczych: Gliwic, Zabrza i Świętochłowic. W 1846 r. osiągnięto granicę państwa w rejonie Mysłowic, gdzie dzięki porozumieniu z innymi towarzystwami kolejowymi (z Drogą Żelazną Warszawsko-Wiedeńską, Koleją Krakowsko-Górnośląską i Koleją Północną Cesarza Ferdynanda) Górny Śląsk stał się zwornikiem komunikacyjnym Prus, Rosji i Austrii. Sam nie podlegając zaborom, złączył ziemie polskie pod zaborami. Od tego momentu kolej na trwałe splotła się z dziejami tego regionu, ułatwiając wzajemne kontakty, rozwój gospodarczy, wymianę myśli czy migracje, ale też nadaje kształt miastom, architekturze czy krajobrazowi.

Przygotowana przez uznanych badaczy dziejów kolei w Polsce, Marcina Jarząbka i Dawida Kellera, książka „Koleje Śląskie na torach historii” przedstawia historię kolei na Górnym Śląsku oraz ziemiach przyległych, które wchodzą w skład współczesnego województwa śląskiego – od wagonów ciągniętych przez konie na początku XIX w. aż po nowoczesne pociągi Kolei Śląskich w XXI w. Jest to pierwsza taka książka od 1997 r.

Autorzy zdecydowali się na napisanie pracy syntetycznej, osadzającej losy kolei w szerszych ramach historii społecznej, gospodarczej i kulturowej. Przyjęta forma książki wiąże się jednocześnie z ważnymi ograniczeniami (także – objętości). Opowieść dąży do uzyskania możliwie ogólnego, całościowego, wielowymiarowego obrazu funkcjonowania kolei na zdefiniowanym wyżej obszarze. Oznacza to, że starano się z proporcjonalnie dużą uwagą traktować każdą z historycznych jego części. Jednocześnie nie jest możliwe, aby w zakładanej objętości i formie wydawnictwa zaprezentować szczegółowy opis przekształceń węzłów kolejowych, architektury czy codziennego, zmieniającego się w zasadzie w każdym okresie co najmniej kilka razy działania przedsiębiorstw kolejowych i warunków podróży.

Mamy nadzieję, że oparta na solidnej bazie źródłowej publikacja zainteresuje wszystkich zainteresowanych przeszłością województwa śląskiego.

Z recenzji:

Najnowszego opracowania Marcina Jarząbka i Dawida Kellera nie sposób oceniać w kategoriach „tradycyjnych” przedstawień historii kolei, ponieważ założone przez nich dzieło wychodzi poza utrwalone schematy. Autorzy nie poprzestali na standardowym omówieniu infrastruktury, połączeń czy taboru. Wprowadzili niedoceniane wcześniej wątki i perspektywy, w tym zagadnienia społeczne. W efekcie otrzymaliśmy książkę nie tylko świeżą i wielobarwną, ale i koncepcyjnie nową na gruncie polskiej historiografii. […] Pozostaje wskazać szczególny walor tej pozycji, tj. sprzężenie nieskrywanej pasji, wiedzy i warsztatowej sprawności autorów, którzy z lekkością przechodzą od szczegółu do ogółu, nie boją się podejmować nowych tematów, formuło¬wać ocen i stawiać niewygodnych pytań. Wprawnie balansują treści, z wyczuciem generalizują i ubarwiają narrację, dzięki czemu całość czyta się z przyjemnością i satysfakcją poznawczą. […] Przygotowana synteza przyczyni się do poszerzenia wiedzy na temat przeszłości i teraźniejszości kolei, powinna również sprowokować czytelników do refleksji i dyskusji.

dr hab. Tomasz Przerwa, prof. UWr (fragm. recenzji wydawniczej)

O autorach:

dr Marcin Jarząbek
historyk, adiunkt w Katedrze Antropologii Historycznej i Teorii Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Autor książek Legioniści i inni. Pamięć zbiorowa weteranów I wojny światowej w Polsce i Czechosłowacji okresu międzywojennego (Kraków 2017), Podręcznik do historii mówionej (Warszawa 2024); jeden ze współautorów Dziejów kolei w Polsce (Rybnik 2012). Oprócz historii kolei zajmuje się historią społeczną i kulturową Europy Środkowej XIX–XX w., historią mówioną i pamięcioznawstwem oraz historią pojęć.

dr Dawid Keller
historyk, archiwista, muzealnik. Obecnie główny specjalista ds. archiwizacji spółki Koleje Śląskie. Badacz dziejów Górnego Śląska w XIX i XX w. oraz transportu kolejowego w Polsce. Organizator badań dziejów kolei, których efektem stały się konferencje realizowane w Rybniku w latach 2006–2017 oraz cykl „A Jednak Kolej” (od 2018 r.). Opublikował m.in. Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w Katowicach w latach 1922–1939. Geneza, podstawy prawne, organizacja i funkcjonowanie (Rybnik 2013); Koleją z Katowic do Raciborza (współautor, Rybnik 2006 i 2013); Dzieje kolei w Polsce (redaktor naukowy i współautor, Rybnik 2012); Pierwszy żołnierz cywilnego frontu. Kolej i kolejarze na Śląsku w 1945 roku (Katowice–Warszawa 2025).